สวัสดีครับท่านผู้อ่านทุกท่าน บทความนี้ชื่อออกจะดูแปลก ๆ นะครับ เพราะคนเราจะเดินไปข้างหน้าทุกคน เนื่องจากต้องมองไปข้างหน้าดูทางที่เรากำลังเดิน ไม่มีใครมีตาหลัง แม้แต่คนตาพิการมองทางข้างหน้าไม่เห็น ก็ยังพอใจที่จะเดินไปข้างหน้าโดยใช้ไม้เท้าตรวจสอบเส้นทาง
             สำหรับการเดินออกกำลังกายก็เช่นเดียวกัน แพทย์มักจะแนะนำให้เดินหรือวิ่งเหยาะ ๆ ไปข้างหน้า โดยเฉพาะผู้ที่ยังอ่อนวัยหรือสูงวัยแต่ยังมีกำลังวังชา การวิ่งจะเป็นกีฬาหรือการออกกำลังกายที่มีประโยชน์ต่อสุขภาพเป็นอย่างมาก แต่ก็มีโทษมหันต์ถ้าไม่รู้ถึงแนวปฏิบัติที่ถูกต้อง การวิ่งจะมีผลกระทบต่อกล้ามเนื้อขา หัวเข่า ข้อเท้า หมอนรองกระดูกสันหลังและเส้นเอ็นต่าง ๆ ซึ่งอาจได้รับอันตราย ผู้ที่ได้รับผลกระทบน้อยจะมีอาการปวดบวมเดินไม่ค่อยถนัด และบางรายที่มีอาการหนักอาจถึงขั้นกระดูกแตกร้าวต้องเข้าโรงพยาบาล

@คนวัยทำงานมีปัญหาสุขภาพอย่างไร
             สำหรับผู้เขียน ประสบปัญหาหมอนรองกระดูกสันหลังเสื่อมเนื่องจากเคยตกบันไดเมื่อตอนอายุล่วงเข้าวัยเบญจเพศ ผลของการตกบันไดทำให้เส้นเอ็นหลังอักเสบต้องนอนพักฟื้นหลายวันกว่าจะหาย ครั้นอายุขึ้นเลข “ 4 ” นำหน้า กลับมามีอาการอักเสบหนัก แพทย์วินิจฉัยอาการแล้วบอกว่า เป็นเพราะผู้เขียนขาดการออกกำลังกาย แถมยังมีพฤติกรรมนั่งโต๊ะทำงานมากเกินไปตลอดระยะเวลาสิบห้าปีที่ผ่านมา จนทำให้ “หมอนรอง” กระดูกสันหลังเสื่อม จึงแนะนำให้ผู้เขียนทำกายภาพบำบัดจนทุเลา แล้วให้เลือกว่าจะออกกำลังกายตลอดไป หรือไม่ต้องออกกำลังกาย แต่จะต้องเผชิญกับปัญหาปวดหลังตลอดชีวิต ผู้เขียนตัดสินใจเลือกทางแรก คือ ปรับพฤติกรรมด้วยการออกกำลังกายทุกวัน ซึ่งแพทย์ก็แนะนำให้เดินมากๆ เพราะการวิ่งอาจไม่เหมาะกับสภาพร่างกายของผู้เขียนซึ่งมีหมอนรองกระดูกสันหลังเสื่อมโทรม

@@เมื่อสูงวัยออกกำลังกายอย่างไรดี
             หลังจากปรับพฤติกรรมในชีวิตประจำวันด้วยการเดินต่อเนื่องกันวันละไม่ต่ำกว่าครึ่งชั่วโมง ผู้เขียนรู้สึกว่าสภาพร่างกายพอจะต่อสู้กับโรคปวดหลังได้ จึงเริ่มปรับเปลี่ยนวิธีออกกำลังกายมาเป็นการวิ่งเหยาะ ๆ ซึ่งก็ได้ผลดีมากในระยะแรก ทำให้ร่างกายคล่องแคล่วกว่าเดิมควบคุมน้ำหนักตัวได้ดี และผลการตรวจสุขภาพประจำปีว่าระบบต่างๆ ของร่างกายทำงานเป็นปกติดี แต่ครั้นอายุขึ้นเลข “ 5 ” นำหน้า ผู้เขียนเริ่มประสบปัญหาเหมือนอย่างเพื่อน ๆ ในวัยเดียวกัน คือ หลังจากออกกำลังกายด้วยการวิ่งแล้วจะมีอาการปวดเข่า ปวดข้อเท้า ทั้ง ๆ ที่ใช้อุปกรณ์รองเท้าและปฏิบัติตามหลักวิทยาศาสตร์การกีฬาทุกประการ ทำให้ต้องทุเลาการวิ่งและกลับมาใช้วิธีเดินออกกำลัง เหมือนเมื่อตอนเริ่มออกกำลังกาย แต่ข้อด้อยของการเดินก็คือ ไม่แรงพอที่กระตุ้นหัวใจกล้ามเนื้อ เส้นเอ็นและอวัยวะต่าง ๆ ของร่างกายให้ทำงานอย่างมีประสิทธิภาพ ทำให้ความคล่องแคล่วลดลง โดยเฉพาะโรคปวดหลังจะกลับมาแสดงอาการอีก

@@@เดินถอยหลังจะดีหรือไม่
             เมื่อสภาพร่างกายถึงวัยมีปัญหา ผู้เขียนจึงต้องแสวงหาทางเลือกอีก แต่คราวนี้ไมใช่เป็นการเลือกว่าจะออกหรือไม่ออกกำลังกาย เพราะคนที่ปวดหลังบ่อย ๆ อย่างผู้เขียนจะขาดการออกกำลังกายไม่ได้ จึงต้องพิจารณาเลือกหาวิธีการออกกำลังกายที่เหมาะสมและดีที่สุด แต่โชคดีครับ ในเช้าวันหนึ่งผู้เขียนไปเดินออกกำลังกายเห็นคุณลุงท่านหนึ่งเดินถอยหลังสวนทางมา และหลังจากนั้นสักพักใหญ่ก็เห็นท่านวิ่งเหยาะ ๆ ดูท่าทางท่านเป็นคนมีสุขภาพดีและในวันต่อ ๆ มาผู้เขียนก็พบท่านทำเช่นนั้นอีก คือ เดินถอยหลังก่อนแล้วค่อยวิ่งออกกำลังกาย ผู้เขียนเพียงแต่เก็บไว้เป็นข้อสังเกต ยังมิได้เกิดความคิดว่าจะทำตามคุณลุงท่านนั้น ในปีต่อมาบังเอิญอ่านบทความในหนังสือพิมพ์ มีเนื้อความบรรยายถึงการออกกำลังกายแบบคนจีนโบราณ คือ “เดินถอยหลัง” และหลังจากนั้นผู้เขียนมีโอกาสเดินทางไปประเทศจีน เยี่ยมชมเมืองใหญ่ ๆ หลายเมืองตอนเช้าตรู่ ผู้เขียนเข้าไปเดินออกกำลังกายในสวนสาธารณะก็ได้พบความจริง เห็นคนจีนหลายรายที่นิยมออกกำลังกายด้วยการเดินถอยหลังเหมือนคุณลุงท่านนั้น และตรงตามบทความดังกล่าว ทำให้ผู้เขียนเกิดความคิดที่จะเดินถอยหลังกับเขาบ้าง และเมื่อได้ทดลองปฏิบัติก็พบความจริงว่าการเดินถอยหลังนี่เองเป็นวิธีการออกกำลังกายที่เหมาะสมและดีที่สุด

@@@@เดินถอยหลังมีประโยชน์อย่างไร
             จากการสนทนากับผู้รอบรู้ด้านสุขภาพหลายท่านและศึกษาข้อมูลในบทความที่เกี่ยวข้อง รวมทั้งจากการสังเกตตัวเองภายหลังจากนำวิธีการเดินถอยหลังเข้ามาผนวกกับการออกกำลังกายตามปกติแล้ว อาจสรุปประโยชน์ของการเดินถอยหลังได้ดังนี้
1. ข้อเข่าแข็งแรง
             คุณหมอผู้เชี่ยวชาญทางกายภาพบำบัดเคยบอกผู้เขียนว่ากล้ามเนื้อขาของคนเราตั้งแต่สะโพกไปถึงข้อเท้านั้น มีทั้งส่วนหน้าและส่วนหลังโดยมีเส้นเอ็นยึดโยงให้แข็งแรง โดยเฉพาะ “เส้นเอ็นไขว้” ที่หัวเข่าจะพยุงให้การเคลื่อนไหวของเข่าคล่องแคล่ว แต่การที่คนเราเดินไปข้างหน้าตลอดชีวิตจึงมีการทำงานลักษณะเดียว เมื่อเราเดินถอยหลังสลับบ้างจะทำให้กล้ามเนื้อและเอ็นได้รับการออกกำลังอย่างทั่วถึงทุกส่วน ยังผลให้เกิดความคล่องตัว ในกรณีของตัวผู้เขียนเองเคยมีปัญหา เส้นเอ็นไขว้ที่หัวเข่าด้านซ้ายหย่อนยาน คุณหมอแนะนำให้ผู้เขียนทำกายภาพจนอาการดีขึ้นแต่ไม่หาย เพราะเส้นเอ็นเมื่อหย่อนแล้วจะไม่กลับมาตึงอีก ต้องทำกายภาพโดยเอาถุงทรายผูกข้อเท้า แล้วนั่งหรือนอนยกขาสร้างกล้ามเนื้อบริเวณเข่าให้แข็งแรงเพื่อช่วยพยุงให้คงที่ ผลของการทำกายภาพหลายเดือนได้ผลดี เดินได้เป็นปกติ ส่วนเวลาวิ่งยังคงเจ็บหัวเข่า เพราะการทำกายภาพเป็นเพียงการออกกำลังเฉพาะส่วนของอวัยวะ ไม่สามารถทำให้ร่างกายโดยรวมสมบูรณ์พร้อมที่จะออกกำลังกายแรงๆได้ แต่หลังจากผู้เขียนเริ่มเดินถอยหลังเป็นกิจวัตรประจำวันทำให้รู้สึกอาการหัวเข่าหย่อนนั้นหายขาด สามารถออกกำลังกายเหมือนคนทั่วไป เดินและวิ่งต่อเนื่องเป็นระยะทางไกลถึง 10 กิโลเมตรได้โดยไม่ปวดเข่า
2. ยุติอาการปวดหลังปวดคอ
             การเดินถอยหลังนอกจากจะต้องบังคับกล้ามเนื้อด้านหลัง ช่วงขา ยังได้บริหารคอและหลังเพราะในขณะที่เราบังคับให้ร่างกายขับเคลื่อนไปข้างหลังจะต้องเกร็งกล้ามเนื้อที่แผ่นหลังพร้อม ๆ กับการขยับแขน เอว ไหล่เป็นจังหวะ (รายละเอียดวิธีการจะกล่าวต่อไป) และต้องเหลียวหน้ากราดสายตามไปด้านหลังเพื่อดูถนนที่เราเดินด้วยว่ามีหลุมบ่อ ก้อนหิน หรือสิ่งกีดขวางหรือไม่ ทำให้อวัยวะทุกส่วนได้ออกกำลังตลอดแผ่นหลังถึงคอ อาการปวดหลัง ปวดคอจึงทุเลาและหายไปในที่สุด
3. บริหารกล้ามเนื้อตา
             ปกติเวลาเราเดินไปข้างหน้าตามธรรมชาติจะใช้ตามองดูเส้นทาง โดยไม่รู้ตัว มีลักษณะเป็นการมองตรง ๆ หรือชำเลืองเล็กๆ น้อยๆ แต่ขณะเดินถอยหลังเราจะต้องกราดสายตาไปทางหลังเป็นวงจนสุดซ้ายและสุดขวาตามจังหวะเพื่อตรวจสอบสิ่งกีดขวางในเส้นทาง ทั้งด้านหน้าและด้านหลังให้แน่ชัด และต้องทำต่อเนื่องเป็นจังหวะในช่วงเวลาของการเดินถอยหลัง จึงเป็นการบริหารตาไปในตัว เมื่อกล้ามเนื้อตาแข็งแรงย่อมทำให้คนเราสามารถใช้สายตาได้ อย่างสบาย
4. สุขภาพร่างกายทั่วไปดี
             ผลของการเดินถอยหลังเมื่อทำให้เข่าและขาแข็งแรง สามารถออกกำลังกายด้วยการวิ่งเหยาะ ๆ ได้เป็นกิจวัตรประจำวัน ทำให้เรามีร่างกายแข็งแรง มีทรวดทรงสมสัดส่วน เดินเหินคล่องแคล่วเสมือนนักกีฬา อวัยวะส่วนในต่างๆ เช่น ปอด หัวใจ จะทำงานอย่างมีประสิทธิภาพ ในแต่ละปีผู้เขียนจะไปโรงพยาบาลเพื่อตรวจสุขภาพอย่างน้อยหนึ่งครั้ง(ถ้าไม่ติดภาระกิจจนลืม) ผลการตรวจวัดความดัน หัวใจ น้ำตาล และไขมันในเลือด ฯลฯ ปรากฏว่าทุกรายการเป็นปกติ จึงไม่ต้องรับประทานยาลดน้ำหนักหรือควบคุมสภาวะร่างกายโดยการลดอาหารให้เป็นการทรมานจิตใจ การเดินถอยหลังถ้าทำเป็นกิจวัตรจะมีความชำนาญสามารถเดินถอยเร็ว ๆ เป็นจังหวะและอาจถือเป็นการออกกำลังกาย เข้าลักษณะที่ในวงการวิทยาศาสตร์การกีฬาเรียกว่า “แอโรบิค” ซึ่งจะมีผลให้หัวใจเต้นเร็วถึงระดับเป้าหมายได้ภายในช่วงระยะเวลาที่เหมาะสม เสมือนเป็นการวิ่งเหยาะ ๆ ไปข้างหน้าโดยไม่เกิดผลกระทบข้างเคียง คือ ปวดเข่า ปวดข้อเท้า ฯลฯ อย่างการวิ่งไปข้างหน้า ดังนั้น จึงเหมาะสมอย่างยิ่งต่อผู้ที่มีปัญหาข้อเข่า ข้อเท้า หรือคนที่สูงอายุซึ่งไม่สามารถวิ่งได้ ก็ยังออกกำลังทดแทนการวิ่งได้ด้วยการเดินถอยหลัง ซึ่งถ้าปฏิบัติต่อเนื่องจนร่างกายกลับคืนเข้าสู่สภาวะพร้อมตามธรรมชาติแล้ว ก็อาจกลับมาวิ่งเหยาะๆได้อีก แม้จะเป็นระยะทางไกลๆ ระดับ"มืนืมาราธอน" หรือไกลกว่านั้น
5. สุขภาพจิตดี
             เคยมีคำกล่าวเป็นแง่คิดว่า “โลกหมุนไปข้างหน้า ไปสู่ดวงตะวัน คนเราจึงชราภาพลงทุกวัน” การเดินไปข้างหน้าเป็นการมุ่งหน้าสู่ความชราหรือมรณภาพ การเดินถอยหลังจึงน่าจะเป็นการชะลอแรงผลักดันของโลก และทำให้เราแก่ช้าลง เรื่องนี้จะเป็นจริงหรือไม่ ไม่อาจพิสูจน์ได้ในทางวิทยาศาสตร์ แต่ที่แน่ชัด การเดินถอยหลังจะทำให้เราแข็งแรง สุขภาพดี ย่อมแก่ช้า เมื่อสุขภาพร่างกายดีดังที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น ย่อมส่งผลให้สบายอกสบายใจ ไม่เครียดหรือวิตกกังวลกับสภาพการทำงาน เศรษฐกิจ หรือผู้คนรอบตัวเรา ในขณะที่การออกกำลังกายปกติส่งผลดีต่อสุขภาพจิตในทางอ้อม การเดินถอยหลังจะให้ผลดีต่อสุขภาพจิตในลักษณะเป็น “ผลทางตรง” เพราะขณะที่เราควบคุมอวัยวะร่างกายและสายตาเพื่อขับเคลื่อนร่างกายสวนทางกับแรงโน้มถ่วงของโลก พร้อมๆกับการกำหนดลมหายใจเข้า-ออก จะต้องใช้สมาธิอย่างแน่วแน่และสม่ำเสมอเพื่อไม่ได้พลาดพลั้งสะดุดสิ่งกีดขวางล้มลง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อเราเร่งความถี่ของการเดินถอยหลัง เราจะต้องควบคุมพละกำลังทั้งกายและจิตใจควบคู่กัน เสมือนการใช้ “พลังลมปราณ” ของเหล่าจอมยุทธ์จีนในภาพยนตร์กำลังภายใน ผลก็คือการเดินถอยหลังทำให้หัวใจเต้นเร็วเป็นจังหวะเสมือนการวิ่ง โดยไม่เกิดผลกระทบทางกายภาพอย่างการวิ่ง และยังบริหารจิตสร้างสมาธิให้เกิดขึ้นในชีวิตประจำวันได้ด้วย ทำให้ผู้เดินถอยหลังมีสุขภาพกายและใจดีจึงดำรงชีวิตประจำวัน ทั้งในเรื่องงานและสังคมส่วนตัวได้อย่างมีประสิทธิภาพและมีความสุข

@@@@@เดินถอยหลังมีข้อควรปฏิบัติอย่างไร
             ในเบื้องต้นจะต้องเข้าใจว่า การเดินถอยหลังเป็นการออกกำลังกายอย่างหนึ่ง คล้ายกับการเดินหรือวิ่งเหยาะ ๆ ฉะนั้น ผู้ที่จะเดินถอยหลังจึงต้องใช้อุปกรณ์การเดิน คือ เสื้อ กางเกง ถุงเท้า รองเท้าที่เหมาะสมกับการวิ่ง จากนั้นท่านควรฝึกเดินถอยหลังจากท่าธรรมชาติช้า ๆ ไปจนชำนาญสามารถเดินเป็นจังหวะอย่างรวดเร็ว (เร็วเกือบเท่าการวิ่งเหยาะ ๆ) ซึ่งถ้าฝึกฝนทุกวันประมาณ 1-2 สัปดาห์ก็จะคุ้นเคยได้ และ ณ วันนั้นท่านจะมีความรู้สึกติดใจและสบายกับการที่จะต้องเดินถอยหลังทุกวันเป็นระยะทางมากหรือน้อยแล้วแต่โอกาส สำหรับผู้เขียนจะกำหนดระยะทางไว้ประมาณหนึ่งกิโลเมตร
             จากประสบการณ์ ผู้เขียนมีข้อเสนอแนะดังนี้
1. ก่อนเดิน ควรออกกำลังตามปกติ เช่น กายบริหาร หรือเดินเพื่อเป็นการอุ่นร่างกายประมาณ 15 นาที แล้วเดินถอยหลังให้ได้ 1,000 เมตรหรือหนึ่งกิโลเมตร หลังจากนั้น อาจเดินเร็วๆ หรือวิ่งเหยาะ ๆ ไปข้างหน้าตามปกติ หรือว่ายน้ำ ฯลฯ รวมเวลาที่ออกกำลังกายทั้งสิ้นประมาณหนึ่งชั่วโมงน่าจะเหมาะสมเพียงพอ
2. ท่าทางการเดิน คล้ายกับการเดินซอยเท้าแกว่งแขนของทหารตามจังหวะ ต่างกันตรงที่ เราเริ่มเดินซอยเท้าแกว่งแขนอยู่กับที่ก่อน ลองเดินซอยเท้าอยู่ในลักษณะนี้จนรู้สึกคล่องตัวแล้ว จึงค่อย ๆ เคลื่อนตัวไปข้างหน้า แรก ๆ จะรู้สึกแข็งแกร็งแบบทหารเดิน แต่เมื่อเดินบ่อยๆ จนเคยชิน จะรู้สึกผ่อนคลาย ลีลาการเดินและแกว่งแขนจะเป็นแบบสบาย ๆ จากนั้นค่อย ๆ เพิ่มความเร็วตามความเหมาะสมแก่สภาพร่างกายของท่าน
3. การควบคุมศรีษะ เนื่องจากศรีษะของคนเราเป็นอวัยวะส่วนที่หนักที่สุดของร่างกาย เวลาเราก้มหัวไปข้างหน้าจะถูกแรงโน้มถ่วงของโลกดึงให้เราล้มลงไป กรณีเดินไปข้างหน้าตามปกติไม่มีปัญหาเพราะเราจะบังคับศรีษะตั้งตรงตามธรรมชาติหรือเชิดหน้าเล็กน้อยเวลาเดินเร็วหรือวิ่งเพื่อให้ทรงตัวได้ดี ส่วนในทางกลับกันกรณีการเดินถอยหลังถ้าตั้งศรีษะตรงหรือแหงนหน้า ขณะเดินถอยจะถ่ายน้ำหนักตัวลงไปด้านหลังทำให้ทรงตัวลำบาก และถ้าสะดุดก้อนหินหรือเปลี่ยนระดับพื้นถนนที่เดินจะเสียศูนย์และหงายหลังล้มทันที ดังนั้น ต้องถือเป็นกติกาสำคัญเวลาเดินถอยหลัง ต้องก้มหน้าให้คางชิดหน้าอกเพื่อถ่ายน้ำหนักตัวไปด้านหน้า เมื่อเราเร่งความเร็วในการเดินถอยไปทางหลังจะทำให้การทรงตัวสมดุลพอดี จึงขอฝากไว้ว่าเวลาเดินถอยหลังท่านต้องมีสมาธิแบบ" พระเดินบิณฑบาตร " ห้ามแหงนมองชมนกชมไม้เป็นอันขาด
4. การควบคุมลมหายใจ เป็นผลพลอยได้อย่างดีที่ท่านจะถือโอกาศกำหนดลมหายใจ สูดลมหายใจลึกๆค้างไว้ แล้วค่อยๆผ่อนปล่อยลมหายใจออก เป็นจังหวะสัมพันธุ์กับการควบคุมศรีษะและการใช้สายตาที่จะนำเสนอต่อไปในข้อ 5 ท่านที่เคยว่ายน้ำจะมีความรู้สึกคล้ายๆกับการว่ายน้ำท่าฟรีสไตล์ที่เหลียวเอี้ยวหน้าขึ้นหายใจ ทั้งด้านซ้ายและด้านขวาสลับกันไปอย่างต่อเนื่อง
5. การใช้สายตา เป็นเรื่องจำเป็นมากที่ท่านต้องระมัดระวังตรวจดูว่าสภาพถนนเป็นอย่างไรตลอดเวลาที่เดินถอยหลังว่ามีหินหรือกิ่งไม้ขวางทางหรือไม่ และมีสิ่งใดเคลื่อนที่เข้ามาหาท่านหรือไม่ ดังนั้น การเดินถอยตามจังหวะที่กล่าวในข้อ 2 ข้างต้น ท่านจะต้องก้มหน้าเอี้ยวคอไปด้านซ้ายสลับการก้มหน้ามองตรง แล้วก้มหน้าเหลียวมาทางขวาตามจังหวะการเดินถอยพร้อมกับกราดสายตาให้สุดซ้ายหรือขวาตามจังหวะเพื่อให้มองเห็นถนนที่ท่านกำลังเดิน และเนื่องจากท่าน ต้องก้มหน้าเก็บคางชิดหน้าอกเวลาเหลียวหน้า จึงเหลียวได้เพียงปลายคางไปติดไหล่ แต่ก็สามารถกราดสายตาต่อไปพอเห็นทางด้านหลังได้ ทั้งนี้ :-
5.1 เริ่มต้นด้วยการก้มหน้ามองตรง สูดลมหายใจเข้าลึกๆ พร้อมกับการเดินถอย 4 จังหวะแรก
5.2 (ยังคงก้มหน้า) เหลียวหน้ากราดสายตาไปทางซ้าย เริ่มผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับถอยนำด้วยเท้าซ้าย เดินถอยอีก 2 จังหวะ
5.3 (ยังคงก้มหน้า) เหลียวกลับมองตรง(ยังคงผ่อนลมหายใจออก)พร้อมกับการเดินถอยอีก 2 จังหวะ
5.4 (ยังคงก้มหน้า) เหลียวหน้ากราดสายตาสลับไปทางด้านขวาพร้อมกับถอยนำด้วยเท้าขวา เดินถอยอีก 2 จังหวะ ผ่อนลมหายใจออกจนสุด
5.5 (ยังคงก้มหน้า) เหลียวกลับมองตรงครบหนึ่งรอบพอดี จากนั้นเริ่มต้นรอบที่สอง โดยเริ่มสูดลมหายใจเข้าพร้อมกับการเดินตามข้อ 5.1 ต่อไป ให้ทำเช่นนี้สลับกันไปเรื่อย ๆ จนครบระยะเวลาหรือระยะทางที่ต้องการ
             มีข้อสังเกตว่า ท่านต้องผ่อนลมหายใจออกช้าๆ ติดต่อกันในจังหวะตามข้อ 5.2-5.4 และพยายามเดินสบาย ๆ ไม่ฝืน พอทำไปสักพักใหญ่ ท่านจะรู้สึกได้จังหวะเดินถอยถนัดตามธรรมชาติ เข้าตามจังหวะในข้อ 5.1 – 5.5 โดยไม่รู้ตัว
              ก่อนจบบทความฉบับนี้ ผู้เขียนขอเชิญชวนท่านผู้อ่านทุกท่านหมั่นระวังรักษาสุขภาพด้วยวิธีการต่าง ๆ ที่ผู้มีความรู้แนะนำ ที่สำคัญต้องออกกำลังกายวิธีใดก็ได้ทีเป็นประโยชน์และเหมาะสมกับสภาพร่างกายของท่าน และ..................................................
             อ้อ ! อย่าลืมออกกำลังกายด้วยการ "เดินถอยหลัง"..........ด้วยนะครับ !